Biến mô hộp số là một trong những bộ phận quan trọng nhất của hộp số tự động (AT). Không chỉ thay thế vai trò của ly hợp trên xe số sàn, biến mô còn giúp xe khởi hành êm ái, truyền và khuếch đại mô-men xoắn từ động cơ đến hộp số. Việc hiểu rõ cấu tạo, nguyên lý hoạt động và các hư hỏng thường gặp của biến mô hộp số là kiến thức nền tảng bắt buộc đối với thợ sửa chữa ô tô, đặc biệt trong bối cảnh xe số tự động ngày càng phổ biến tại Việt Nam.
Biến mô hộp số là gì?
Biến mô hộp số (Torque Converter) là khớp nối thủy lực được lắp giữa động cơ và hộp số tự động. Bộ phận này sử dụng dầu hộp số tự động (ATF) làm môi chất truyền lực, cho phép truyền mô-men xoắn từ động cơ sang hộp số mà không cần ly hợp cơ khí.
Khác với ly hợp khô trên xe số sàn, biến mô hộp số:
- Không cần ngắt – nối cơ khí
- Cho phép xe dừng mà không chết máy
- Giúp xe khởi hành và tăng tốc mượt mà
Hầu hết các xe sử dụng hộp số AT truyền thống đều được trang bị biến mô.
Chức năng của biến mô hộp số
Biến mô hộp số đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng trong hệ truyền động:
2.1. Truyền mô-men xoắn
Biến mô truyền lực từ động cơ sang trục sơ cấp của hộp số thông qua dòng dầu ATF.
2.2. Khuếch đại mô-men xoắn
Ở tốc độ thấp hoặc khi xe khởi hành, biến mô có khả năng tăng mô-men xoắn, giúp xe tăng tốc tốt hơn mà không cần số thấp như hộp số sàn.
2.3. Giảm rung và va đập
Nhờ truyền lực bằng chất lỏng, biến mô giúp:
- Giảm rung động từ động cơ
- Giảm giật khi vào số
2.4. Cho phép xe dừng mà không tắt máy
Khi xe dừng (về D, đạp phanh), động cơ vẫn quay nhưng hộp số không bị ép quay theo – điều mà ly hợp cơ khí không làm được.
Cấu tạo của biến mô hộp số
Về cơ bản, biến mô hộp số gồm 4 bộ phận chính:
Cấu tạo bộ biến mô hộp số
3.1. Bánh bơm (Pump/Impeller)
- Gắn trực tiếp với trục khuỷu động cơ
- Quay theo tốc độ động cơ
- Có nhiệm vụ bơm dầu ATF tạo dòng chảy ly tâm
3.2. Bánh tua-bin (Turbine)
- Gắn với trục sơ cấp hộp số
- Nhận năng lượng từ dòng dầu
- Truyền mô-men xoắn sang hộp số
3.3. Bánh phản ứng (Stator)
- Đặt giữa bánh bơm và bánh tua-bin
- Có ly hợp một chiều
- Chuyển hướng dòng dầu để tăng mô-men xoắn
3.4. Ly hợp khóa biến mô (Lock-up Clutch)
- Hoạt động ở tốc độ cao
- Khóa cứng bánh bơm và bánh tua-bin
- Giảm trượt, tiết kiệm nhiên liệu
Nguyên lý hoạt động của biến mô hộp số
Nguyên lý hoạt động của biến mô hộp số dựa trên truyền động thủy lực, gồm 3 giai đoạn chính:
Nguyên lý làm việc bộ biến mô hộp số
4.1. Giai đoạn khởi hành
- Động cơ quay → bánh bơm quay
- Dầu ATF bị đẩy sang bánh tua-bin
- Bánh tua-bin quay chậm hơn bánh bơm
- Bánh phản ứng đứng yên → khuếch đại mô-men
4.2. Giai đoạn tăng tốc
- Tốc độ bánh tua-bin tăng dần
- Sự chênh lệch tốc độ giảm
- Hiệu quả khuếch đại mô-men giảm dần
4.3. Giai đoạn khóa biến mô
- Khi xe chạy ổn định (tốc độ cao)
- Ly hợp lock-up đóng
- Biến mô hoạt động như khớp nối cứng
- Giảm trượt, tiết kiệm nhiên liệu
Các dạng biến mô hộp số phổ biến
Hiện nay, biến mô hộp số được chia thành một số dạng chính:
5.1. Biến mô không có lock-up
- Thường dùng trên xe đời cũ
- Hao nhiên liệu hơn
- Độ trượt lớn
5.2. Biến mô có lock-up
- Phổ biến trên xe hiện đại
- Giảm tiêu hao nhiên liệu
- Tăng độ bền hộp số
5.3. Biến mô điều khiển điện tử
- Lock-up hoạt động theo nhiều chế độ
- Kết hợp ECU/TCU
- Tối ưu hiệu suất và độ êm
Dấu hiệu hư hỏng biến mô hộp số
Biến mô hộp số khi gặp sự cố thường có những dấu hiệu sau:
- Xe ì, tăng tốc kém, vòng tua cao nhưng xe không vọt
- Rung giật khi chuyển số hoặc khi khóa biến mô
- Xe bị trượt số, cảm giác như côn trượt
- Nhiệt độ dầu hộp số tăng cao
- Có tiếng hú, rít bất thường
- Đèn báo lỗi hộp số bật sáng
Nếu không xử lý sớm, hư hỏng biến mô có thể lan sang bơm dầu, bộ bánh răng hành tinh và hộp số.
Cách kiểm tra và bảo dưỡng biến mô hộp số
7.1. Kiểm tra biến mô hộp số
Tháo bộ biến mô hộp số trên ô tô
- Kiểm tra màu và mùi dầu ATF
- Đọc lỗi bằng máy chẩn đoán
- Kiểm tra rung giật khi lock-up
- Đo nhiệt độ dầu hộp số
7.2. Bảo dưỡng biến mô hộp số
- Thay dầu ATF đúng định kỳ (40.000 – 60.000 km tùy xe)
- Sử dụng đúng loại dầu tiêu chuẩn
- Không kéo tải nặng, không tăng ga đột ngột khi xe nguội
- Bảo dưỡng hệ thống làm mát dầu hộp số
⚠️ Lưu ý: Biến mô không sửa chữa theo kiểu tháo lẻ thông thường, đa số phải phục hồi chuyên dụng hoặc thay thế.
Kết luận:
Biến mô hộp số là bộ phận cốt lõi quyết định khả năng vận hành êm ái, bền bỉ của hộp số tự động. Việc hiểu rõ cấu tạo, nguyên lý hoạt động và dấu hiệu hư hỏng của biến mô giúp thợ sửa chữa chẩn đoán chính xác, tránh thay sai và giảm chi phí cho khách hàng. Trong bối cảnh xe số tự động ngày càng chiếm đa số, nắm vững kiến thức về biến mô hộp số là yêu cầu bắt buộc đối với người làm nghề ô tô.
Giới thiệu Trường dạy nghề EAC – Thực học thực làm – 100% có việc
Trường dạy nghề EAC là đơn vị đào tạo nghề sửa chữa ô tô uy tín, chuyên sâu về hộp số tự động, điện – điện tử ô tô và công nghệ xe hiện đại. Chương trình học tại EAC theo phương châm “Thực học – Thực làm”, học viên được thực hành trực tiếp trên hộp số, biến mô và xe thật. Nhà trường cam kết 100% học viên có việc làm sau khi hoàn thành khóa học, sẵn sàng đáp ứng nhu cầu nhân lực chất lượng cao cho các gara và trung tâm dịch vụ ô tô.
